รู้จักกับ “ปลานโปเลียน” สิ่งมีชีวิตที่เมื่อตัวผู้ตาย-ตัวเมียจะแปลงเพศ มานำครอบครัวแทน

นี่คือ “ปลานโปเลียน” หรือ “ปลานกขุนทองหัวโหนก” (Napoleonfish,  Humphead wrasse) ถูกจัดอยู่ในวงศ์ปลานกขุนทอง (Labridae) ซึ่งจากภาพที่เห็นนี้หลายคนอาจสงสัยใช่ไหม ว่ามันเป็นปลากินคนหรือเปล่า ? ในบทความนี้มีคำตอบครับ

โดยปลานโปเลียนถือเป็นปลาที่ใหญ่ที่สุดในวงศ์ปลานกขุนทอง มีขนาดยาวตั้งแต่ 1-3 เมตร หนักได้มากถึง 180 กิโลกรัม ซึ่งตัวผู้จะมีขนาดใหญ่กว่าตัวเมีย โดยลักษณะของปลาชนิดนี้ค่อนข้างจดจำได้ง่าย เนื่องจากพวกมันมีขนาดตัวที่ใหญ่ ริมฝีปากหนา ปากกว้าง อีกทั้งยังมีหน้าผากอันโหนกนูนเป็นเอกลักษณ์ รวมไปถึงสีสันอันสดใสของพวกมันที่มีตั้งแต่สีเขียวลายชมพู สีเขียวอมฟ้า ไปจนถึงฟ้าอมม่วงและยังมีความแวววาวเลื่อมมันอีกด้วย

ซึ่งถิ่นอาศัยของพวกมัน จะเป็นบริเวณแนวลาดช่องแคบและแนวปะการังน้ำลึกประมาณ 100 เมตร โดยพวกมันจะซ่อนตัวในช่องแคบลักษณะคล้ายถ้ำ เพื่อพักผ่อนและหลีกเลี่ยงการโจมตีจากสัตว์นักล่าในตอนกลางคืน ก่อนจะตื่นมาหาอาหารในช่วงกลางวัน อาทิ ปู ปลาดาว หอย ซึ่งแม้ว่าสัตว์พวกนี้จะมีเปลือกแข็ง แต่ด้วยกรามที่ใหญ่และทรงพลังบวกกับฟันอันแหลมคม ทำให้ปลานโปเลียนสามารถบดขยี้เปลือกเหล่านี้ได้สบาย ๆ

(ภาพขวา) ภาพมุมกล้องที่นักดำน้ำถ่ายกันเล่น ๆ เหมือนกับว่ากำลังถูกปลานโปเลียนเขมือบ

นอกจากนี้ ความน่าอัศจรรย์ของปลานโปเลียนอยู่ตรงที่มันสามารถ “เปลี่ยนเพศ” ได้ โดยในช่วงกำเนิดปลานโปเลียนทุกตัวจะเป็นตัวเมีย ก่อนจะเริ่มเปลี่ยนเป็นตัวผู้ได้เมื่ออายุ 9 ปี ซึ่งปัจจัยที่ทำให้มันเปลี่ยนเพศได้นั้นยังไม่ทราบแน่ชัด แต่จากการสันนิษฐานคาดว่าอาจมาจาก สภาวะสังคม ขนาดของร่างกาย หรือความสัมพันธ์ในกลุ่ม เนื่องจากปลานโปเลียนตัวผู้ 1 ตัว จะอยู่รวมกลุ่มกับตัวเมีย 6 ตัว เลยทีเดียว

ทั้งนี้ ในบรรดาตัวเมียทั้งหมดก็จะมีลำดับขั้นในการปกครองที่ชัดเจน โดยตัวเมียที่มีขนาดใหญ่ที่สุดจะมีลำดับขั้นสูงสุด ซึ่งการเลื่อนลำดับจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อตัวเมียตัวใดออกจากกลุ่มไป จากนั้นตัวเมียลำดับต่อไปก็จะได้เลื่อนขึ้นมาแทนที่ แต่หากเป็นตัวผู้ที่ตายไป ตัวเมียที่ใหญ่ที่สุดจะขึ้นมามี “อำนาจปกครอง” ในตำแหน่งของตัวผู้ทันที ก่อนที่ไม่กี่วันหลังจากนั้น “ลักษณะทางกายภาพ” ของตัวเมียดังกล่าวจะปรับเปลี่ยนเป็นตัวผู้อย่างสมบูรณ์แบบ

อย่างไรก็ตาม ด้วยความที่ปลานโปเลียนมีนิสัยขี้เล่นและชอบเข้าหาผู้คน ทำให้นักดำน้ำที่พบเจอมักจะชอบถ่ายภาพฮา ๆ ร่วมกับปลาชนิดนี้ ตัวอย่างเช่น แกรี เบรนนานด์และเพื่อน ๆ ที่ดำน้ำลงไปถ่ายกับปลานโปเลียนบริเวณแนวปะการัง Great Barrier Reef โดยอาศัยมุมกล้องเพื่อแกล้งทำเหมือนว่ากำลังถูกปลานโปเลียนเขมือบ (ภาพ2-3) ซึ่งด้วยความอ่อนโยนมีมิตรภาพนี้ ทำให้คนท้องถิ่นถึงขนาดตั้งชื่อเล่นให้พวกมันว่า “วัลลี” (Wally) ด้วยนั่นเอง

เพิ่มเติม – เหตุที่ชื่อของมันถูกเรียกว่า “ปลานโปเลียน” มาจากการที่พวกมันมีหัวอันโหนกนูน โดยเฉพาะในตัวผู้จะโหนกกว่าตัวเมีย ซึ่งนั่นดูคล้ายกับ “หมวก” ของจักรพรรดินโปเลียนนั่นเอง นอกจากนี้ยังพบว่าปลาชนิดนี้มีอายุยืนมากถึง 30 ปีอีกด้วย